این نوشتار پیش از این در سایت انسان شناس ایرانی منتشر شده است: iraniananthropologist.com

سمنان شهری برآمده از کویر، که در جغرافیایی خشک تکوین پیدا کرد. معماری، نظام آبیاری، کشاورزی و زیست مردمانش در هماهنگی با محیط زیست بود.

برخلاف دیدگاه‌های شرق‌شناسانه‌ای که وجود شهرهای ایرانی را ناممکن می‌دانند، آثار به جای مانده از شهرهای تاریخی ایران و چگونگی ساز و کار و زیست مردمان در آن‌ها، روایت دیگری را در این زمینه شکل می‌دهند. تلقی روایت شرق‌شناسانه از شهر، در درون خود ایده‌آل‌تایپی می‌سازد که در واقع برآمده از شهر در معنای غربی آن اعم از شهرهای یونان باستان هم‌چون آتن و نیز شهرهای اروپایی هم‌چون پاریس و لندن است.

اما باید پرسید که چگونه شهرهایی هم‌چون اصفهان، کرمان، کاشان، یزد و سمنان در دل کویر ممکن شده‌اند؟ در جایی که آب و هوایی چندان مساعد برای زندگی و کشاورزی و از آن مهم‌تر دسترسی به آب جز با حفر قنات و سیستم‌ها و نظام‌های آبیاری پیچیده امکان پذیر نبوده است.

نظام آبیاری سمنان با نقاط مختلف ایران متفاوت بوده است. آب سمنان که از طریق رودخانه‌ی گل‌رودبار تامین ‌می‌شده و به وسیله‌ی یک «آب پخش کن» به شش استخر تقسیم و جمع‌آوری می‌شده و برای کشاورزی و مصارف دیگر مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

پرسش دیگر این است که چگونه در دل کویر باغ درست می‌کرده‌اند، مسئله‌ای که شاید نتوان آن را جز با خرد کویری توضیح داد(۲). باغ ایرانی که در وجوه مختلف زندگی ایرانیان حضور داشته است(۳).

در شمال سمنان، بیش از صد سال پیش از این، در جایی که در آن روزگاران خارج از شهر بود، باغی مصفا و بنایی با معماری شگفت انگیز قرار داشت که امروز شهر آن را در بر گرفته است. امروز از باغ دیگر خبری نیست، اما بنا هم‌چنان استوار در جای خود ایستاده است. این بنای قاجاری، امروز تبدیل به موزه‌ی تاریخ صد ساله‌ی سمنان شده است. از در ورودی حیاط که وارد می‌شویم، آب‌نما و حوض و جوی آب توجه ما را به خود جلب می‌کند که یادآور حضور پررنگ آب در آیینه زندگی ایرانیان است.

مرمت بسیاری از بخش‌های بنای قدیمی به خوبی صورت گرفته است. بنایی که نمونه‌ای از معماری پیشامدرن است، که در نسبت با طبیعت و برای آسایش و آرامش زندگی انسان ساخته می‌شد. منطق آن معماری زندگی بود، برخلاف معماری امروزی که منطق سرمایه‌داری بر آن حاکم است.

این موزه بخش‌های مختلفی دارد، بخش اسناد که بیشتر اسناد دوره‌ی پهلوی اول را شامل می‌شود. در این بخش یک سند شش متری آب نگهداری می‌شود که درواقع، وقف‌نامه‌ی آب استخرهای سمنان در گذشته بوده و از اهمیت زیادی برخوردار است. از دیگر اشیای قابل توجه در این موزه می‌توان به تلمبه‌ی آب، یخچال نفتی، رادیو نفتی، دستگاه‌های چاپ قدیمی، تلفن‌های هندلی، ساعت‌های کوکی و … اشاره کرد. اشیایی که نشان‌ دهنده‌ی شیوه‌ی زندگی در طول یک قرن گذشته می‌باشد.

حفظ و نگهداری این بناها، جدا از ارزش تاریخی، می‌تواند به توسعه گردشگری نیز یاری برساند. علاوه بر آن به پژوهشگران در بازسازی گذشته نیز کمک کند.

1) مرادی، محمدعلی. خرد و باغ ایرانی. قابل دسترسی در: phalsafe.com

2) بهشتی، سیدمحمد (۱۳۸۷). غزل باغ ایرانی. گلستان هنر، شماره ۱۱، صفحات ۸ تا ۱۲٫